ગુજરાતમાં એર પ્રદૂષણ 2025 રિપોર્ટ: હાલની સ્થિતિ, મુખ્ય કારણો, અસર અને ભવિષ્યના પડકારો

ગુજરાત ભારતના સૌથી ઝડપી વિકાસ પામતા રાજ્યોમાંનું એક છે. છેલ્લા બે દાયકામાં ઔદ્યોગિક વિકાસ, વાહન વ્યવહારનો પ્રચંડ વધારો, શહેરીકરણ અને મોટાપાયે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સે રાજ્યનું ચહેરું બદલી નાખ્યું છે. પરંતુ આ તમામ વિકાસ વચ્ચે ગુજરાત સતત વધતા હવા પ્રદૂષણના જોખમોનો સામનો કરી રહ્યું છે. હવાનું ગુણવત્તા સૂચકાંક એટલે કે AQI વર્ષ દરમિયાન ઘણું બદલાતું રહે છે, પરંતુ ખાસ કરીને શિયાળાની સીઝનમાં તે ઘણી વખત “Poor” થી “Very Poor” કેટેગરી સુધી પહોંચી જાય છે. આ વધતા પ્રદૂષણથી મોટા શહેરો તેમજ ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર સીધી અસર પડી રહી છે અને પર્યાવરણપ્રેમીઓ તેમજ સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતોમાં ચિંતા વધી રહી છે.

આજની તારીખે ગુજરાતના ઘણા મોટા શહેરોમાં હવાની સ્થિતિ ચિંતાજનક ગણાય છે. અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, રાજકોટ જેવા શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણનું પ્રમાણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સતત વધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને અમદાવાદમાં શિયાળાના સમયમાં PM2.5નું પ્રમાણ 150થી 200 સુધી પહોંચી જાય છે, જે આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ જોખમી ગણાય છે. વડોદરા અને સુરતમાં પેટ્રોકેમિકલ અને ટેક્સટાઈલ ઉદ્યોગોની અસર હવામાં સાફ દેખાય છે. જ્યારે રાજકોટ જેવા શહેરોમાં વાહન વ્યવહારનો ભારે દબાણ અને કન્સ્ટ્રક્શન એક્ટિવિટી પ્રદૂષણના સ્તરને અસર કરે છે.

ગુજરાતના ઔદ્યોગિક હબ જેમ કે વાપી, અંકલેશ્વર, દહેજ, હઝિરા અને પિથંભરમાં હવાની ગુણવત્તા સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે. કેમિકલ, પેટ્રોકેમિકલ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ઉદ્યોગોમાંથી બહાર પડતા ધુમાડા, ઝેરી વાયુઓ અને માઇક્રો-પાર્ટીકલ્સ હવામાં ભળીને AQIને “Very Poor” સ્તર સુધી પહોંચાડે છે. ઘણીવાર આ વિસ્તારોમાં AQI 250 થી 350 સુધી નોંધાય છે, જે સામાન્ય માણસ માટે શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી સર્જી શકે એવી સ્થિતિ ગણાય છે. આ વિસ્તારોમાં રહેનાર લોકો માટે લાંબા ગાળે ફેફસા સંબંધિત બીમારીઓ, એલર્જી, આંખોમાં જલન અને હૃદયરોગ જેવા જોખમો વધે છે.

હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, ગુજરાતમાં હવાના પ્રદૂષણ વધવાના મુખ્ય કારણોમાં સૌથી મોટું કારણ rapid industrialization છે. ઉદ્યોગોને કારણે PM2.5, PM10, SO2, NOx અને VOC જેવા પ્રદૂષકો મોટા પ્રમાણમાં હવામાં ભળે છે. સાથે સાથે વાહનોની વધતી સંખ્યા પણ હવામાં નાઇટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને કાર્બન મોનોકસાઈડનું પ્રમાણ વધારતી જાય છે. રાજ્યના મોટા શહેરોમાં દર વર્ષે લાખો નવા વાહનો રોડ પર આવે છે, જેના કારણે ટ્રાફિક જામ અને સતત ચાલતા વાહનોના ધુમાડાથી હવામાં નુકસાનકારક તત્વો વધે છે.

બીજો મહત્વનો મુદ્દો કન્સ્ટ્રક્શન ડસ્ટ છે. ગુજરાતમાં મેટ્રો પ્રોજેક્ટ, હાઇવે, ઓવરબ્રિજ અને મોટા બિલ્ડર પ્રોજેક્ટ સતત શરૂ રહે છે. નગરોમાં ઉડતી ધૂળ PM10નું પ્રમાણ વધારી દે છે. આ સાથે, ઘણા વિસ્તારોમાં સ્ટ્રીટ ક્લીનિંગ અને ડસ્ટ કન્ટ્રોલ સિસ્ટમ હજુ પૂરતી અસરકારક નથી. આના કારણે શિયાળામાં હવામાં કમોસમી ધૂળનું પ્રમાણ વધે છે.

હવા પ્રદૂષણનો વધતો પ્રભાવ માત્ર શહેરોમાં જ નહીં પરંતુ નાના તાલુકા અને ગ્રામ્ય વિસ્તારો સુધી પણ પહોંચ્યો છે. પવનની દિશા મુજબ ઈન્ડસ્ટ્રીયલ બેલ્ટમાંથી નીકળતો ધુમાડો દૂરના વિસ્તારોમાં પણ અસર કરે છે. ઉત્તર ગુજરાત જેવા વિસ્તારોમાં પાક બાદ ખેડૂતોએ સ્થાને સ્થાને અવશેષ સળગાવવાની પ્રવૃત્તિ પણ શિયાળામાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધારી દે છે. જ્યાર ઘણા વિસ્તારોમાં આ પર કાયદાકીય નિયંત્રણ છે, તેમ છતાં હવા પર તેનો પ્રભાવ જોવા મળે છે.

ગુજરાતમાં હવા પ્રદૂષણ વધવાથી લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર મોટી અસર પડી રહી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રાજ્યમાં શ્વસન તકલીફો ધરાવતા દર્દીઓની સંખ્યા વધી છે. બાળકો અને વૃદ્ધોમાં શ્વાસ સંબંધિત બીમારીઓ, એલર્જી, ક્રોનિક બ્રોંકાઈટિસ અને એસ્માના કેસ વધી રહ્યા છે. લાંબા ગાળે PM2.5નું વધેલું પ્રમાણ હૃદયરોગ, સ્ટ્રોક અને ફેફસાંના કેન્સર જેવા ગંભીર જોખમો ઉભા કરે છે. બાળકોમાં ફેફસાંની વૃદ્ધિની ગતિ ઓછું થવું પણ ડૉક્ટરો નોંધે છે.

સરકાર અને GPCB દ્વારા હવા પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે અનેક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. અનેક ઔદ્યોગિક એકમોમાં Continuous Emission Monitoring System (CEMS) ફરજિયાત બનાવાયું છે. બાંધકામ સાઇટ પર પાણી છાંટવાની ગાઈડલાઇન, જૂના વાહનોને રિટાયર કરવાની નીતિ, ઈલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્સાહન અને રાજ્યભરમાં વૃક્ષારોપણ જેવા પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા જેવા શહેરો નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામના અંતર્ગત વાયુની ગુણવત્તા સુધારવા માટે વિવિધ આયોજન કરી રહ્યા છે.

પરંતુ નિષ્ણાતોના મતે, હાલ અમલમાં લાવવામાં આવેલા પગલાં પૂરતા નથી. હવા પ્રદૂષણના વાસ્તવિક ઘટાડા માટે વધુ સખત નિયમન, જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી, ઔદ્યોગિક યુનિટ્સ પર કડક એક્શન, મોનીટરિંગ સ્ટેશનની સંખ્યા વધારો અને નાગરિકોમાં જાગૃતિ જરૂરી છે. ખાસ કરીને અમદાવાદ અને સુરતમાં, લોકો હજુ પણ પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ કરતાં પોતાનું વાહન વાપરવાનું વધારે પસંદ કરે છે, જેના કારણે પ્રદૂષણ પર અસર જોવા મળે છે.

ગુજરાત માટે હવા પ્રદૂષણ માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી; તે એક મોટું જાહેર સ્વાસ્થ્યનું પડકાર બની ગયું છે. રાજ્યનો વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું હવે સમયની જરૂર છે. જો સરકાર, ઉદ્યોગો અને નાગરિકો મળીને પ્રયાસ વધારે મજબૂત કરશે, તો આગામી વર્ષોમાં ગુજરાત હવાના ગુણવત્તામાં મોટા સુધારા મેળવી શકે છે. હવા સ્વચ્છ રાખવી દરેક નાગરિકની જવાબદારી છે, અને આ દિશામાં નાનકડો પ્રયાસ પણ મોટા પરિણામ આપી શકે છે.